Дуал таълим нима? У стандарт ўқитиш тамойилларидан қандай фарқ қилади? Ушбу таълим жараёнининг қандай ижобий томонлари бор ва нега кўпчилик мамлакатлар учун бу таълим намунали ҳисобланади? Уни Осиё мамлакатларида, хусусан, Ўзбекистонда қўллашдан қандай натижалар кутиш мумкин? Шундай ва бошқа кўплаб саволлар, биринчи навбатда, бугунги кунда мамлакатимизда жорий этилаётган касб-ҳунар таълими тизимидаги янги ўқитиш стандартлари ҳақида сўз борганда юзага келади. Биз шулар ҳакида ГИЗ лойиҳасининг Ўзбекистондаги раҳбари Маттиас КЛИНГЕРБЕРГдан муфассал жавоблар олдик
– Германия дуал таълим тизимининг асосчиси ҳисобланади. Хозир бу давлат тажрибаси нафақат Европа Иттифоқи, балки бошқа давлатлар учун ҳам намуна. Германия касб-ҳунар таълими ривожланган мураббийлик институти, амалиётга йўналтирилган таълим ва кадрлар тайёрлашда бизнеснинг фаол иштироки билан тавсифланади. Германиядаги дуал таълим тизими ҳакида батафсилроқ сўзлаб берсангиз. Унинг анъанавий ўқитиш усулларидан фарқи нимада?
– Касбий таълимнинг дуал тизими сифатида маълум бўлган Германия кўш таълим тизими ноёб бўлиб, бошқа мамлакатлар таълим тизимларидан устувор жиҳатлари билан фарқланади. Мана бир неча асосий фарқлар: дуал тизим Германия касб-ҳунар таълимининг марказий унсури бўлиб, «дуал» деб номланади, чунки ўқитиш икки жойда – корхонада ва касб-ҳунар билим юртида олиб борилади.
Ўқиш муддати икки йилдан уч ярим йилгача. Палаталар томонидан ўтказиладиган битирув имтиҳони таълимни якунлайди ва ўқувчилар ўқишни муваффақиятли тамомлаганликларини тасдиқловчи сертификат оладилар. Германияда касб-хунар таълимининг дуал тизими асосини ташкил этувчи амалиёт ва назариянинг уйғунлиги катта муваффақият қозонган ва халқаро миқёсда эътироф этилган.
Муваффақиятнинг асосий омил-ларидан бири таълим муассасалари ва корхоналар ўртасидаги хамкорликдир: икки томонлама тизимда касб-хунар мактаблари ва хусусий компаниялар уртасидаги якин хам- корлик мухим рол уйнайди.
– Маълумки, бирор янгилик киритишдан аввал унинг ижобий ва салбий томонлари диққат билан урганилади. Янги таълим тизимининг ижобий ва салбий томонлари кандай? Нега дуал таълим жараёнини жорий этиш таълим сифа– тини оширишга олиб келади, деб ҳисоблашади?
– Қўш таълим тизими бир неча сабабларга кура укитиш сифати оши- шига хизмат килади:
- Дуал таълимда катта эътибор бериладиган амалий куникмалар ривожланади. Назарий билимларни амалий тажриба билан уйғунлаш- тириб, талабалар бевосита иш жойида қўлланадиган амалий куникма– ларга эга буладилар.
- Соҳавий долзарблик: бизнес- компаниялар ва саноат корхоналарининг қўш таълим тизимида иштироки ўқув дастурининг меҳнат бозори эҳтиёжлари учун долзарблигини таъминлайди.
- якин хамкорлик: дуал таълим таълим муассасалари ва бизнес ур- тасида якин хамкорликни таъминлайди. Ушбу ҳамкорлик икки томон уртасида доимий алокани таъминлайди.
Ишчи кучига аста ўтиш: иш жойида ўқитишнинг дуал тизимга ўтишни осонлаштиради. Талабалар амалий тажриба орттирадилар, кас- бий кўникма ва қобилиятларини ривожлантирадилар, уларни бўлажак иш берувчиларга намойиш этиш имкониятига эга буладилар.
Аммо бундай тизимнинг афзал-ликлари билан бир каторда, баъзи камчиликлари хам бор, хусусан:
- Эрта ихтисослашув: куш таълим тизимида ўқувчилар уз касбини эрта, купинча 15-16 ёшда танлайди- лар, бу эса касбини кейинчалик узгартирмокчи булганлар учун мос келмайди.
- Илмий усиш учун имкониятлар чекланган: куш таълим тизими кас- бий усиш учун мустахкам замин яратса-да, университет даражасини олиш каби илмий усиш учун куп им-кониятлар бермаслиги мумкин.
- Сохага оид таълим: куш таълим тизимида укиш асосан муайян со- халар ва иш уринларига мослашти- рилган. Гарчи бу малакали ходимлар- ни кидираётган компаниялар учун фойдали булса-да, мазкур тизим та- лабаларга узгарувчан мехнат бозори талабларига ёки иктисодиёт узга- ришларига мослашиш учун зарур универсалликни таъминламаслиги мумкин.
- Касб-хунар таълими стигмати- зацияси: баъзи жамиятларда касб- хунар таълими билан боғлик ижтимоий стигма булиши мумкин, бунда илмий йуллар нуфузли ёки макбул- рок хисобланади.
– Бошка мамлакатларда дуал таълим кандай ривожланмокда? Бу тизимнинг улардаги таълим сифатига ижобий таъсири буйича мисоллар борми? Қайси хорижий давлатлар тажрибаси мамла- катимизда урганилиб, татбик этилган? Ўзбекистонда дуал таъ- лимнинг кандай турлари жорий этилмокда?
– Юкорида айтганимдеҚ дуал таълим аввало корхоналарга кадр- ларни «буюртма буйича» тайёрлаш, уларнинг уз талабларига юкори да- ражада мос келишини таъминлаш имконини яратади. Шундай килиб, корхоналар ходимларни излаш ва танлаш, кайта тайёрлаш ва мослаш- тириш борасида вактдан ва накддан ютади. Уз навбатида, талабалар би- ринчи курсданок амалиёт уташ учун аник жойга эга булиб, шунингдеҚ таълим муассасасида нимани ва не¬га урганаётганликлари хакида аник тушунча хосил киладилар.
Купгина давлатлар бу тажрибани куллайди. Бугунги кунда немис мо¬дели Греция, Италия, Испания, Хитой, Швеция, Руминия, Жанубий Корея, шунингдеҚ Африка мамлакатларида кулланмокда. Аммо бу давлатлар- нинг барчаси уз иктисодиётининг хусусиятларини хисобга олган холда тизимни мослаштирмокда.
Ўзбекистонда дуал таълимга ев- ропача, айникса, бошка мамлакат-ларда катта муваффакият келтирган ёндашувлар урганилмокда. Бунинг учун мазкур сохадаги GIZ лойиха- ларида турли воситалардан фойда- ланилади: тажрибани Ўзбекистонга мослаштириш учун европалик му- тахассисларни жалб килишдан тор- тиб, махаллий манфаатдор шахсларнинг Германияга танишув ва таълим ташрифларини ташкил этиш, сама- рали дуал таълим жараёнини таъ- минлайдиган турли муассасаларга ташриф буюриш шулар жумласидандир.
Бугун Ўзбекистондаги икки му- ассаса уз миллий хамкорларига не¬мис тилида сузлашувчи мамлакат- ларнинг Техник ва касб-хунар таъ¬лими ва тайёрлаш стандартларини жорий этиш буйича маслахат бер- мокда:
- Германия иктисодий хамкор- лик ва ривожланиш федерал вазир- лиги (BMZ) топшириFи буйича GIZ икки лойихани амалга оширмокда: «Ўзбекистонда касб-хунар таълими тизимини ислох этиш ва модерни-зация килиш жараёнини куллаб-кув- ватлаш (TexVET)» (лойихани амалга ошириш муддати 2025 йил сентябр- гача) ва «Марказий Осиёда иктисо¬дий усиш сохалари учун касб-хунар таълими (PECA V)» (лойихани амалга ошириш муддати 2024 йил майгача).
ШунингдеҚ БМТ даражасида ЮНЕСКОнинг Европа Иттифоки то- монидан молиялаштирилган «Узбе-кистан кишлок жойларида бандлик- ни таъминлаш учун куникмаларни ривожлантириш» лойихаси доира- сида техник ва касб-хунар таълими ва тайёрлаш буйича маслахатлашув- лар олиб борилмокда.
Германия хукумати узининг дуал таълим буйича Федерал институти,
BIBB ва Германия Касбий таълим ва таълим буйича халкаро хамкорлик буйича бюроси (GOVET) оркали бу- тун дунё буйлаб касбий таълимни ривожлантириш ва мустахкамлашни максад килган.
Германия дуал таълим тизимини жорий этиш буйича куплаб муваф- факиятли мисоллар мавжуд. Муваф- факиятли хамкорлик масалан, ўқув сафарларини ташкил этиш, билим алмашиш ва сиёсат буйича масла- хатлар оркали узини намоён килади, бу эса баъзи мамлакатларда миллий ТКТ стратегиясини яратишга олиб келди.
Дуал таълим лойихасини амалга ошириш тукимачилик корхоналари- га тажриба алмашиш ва касб-хунар таълими сохасида Европа ва Узбе- кистоннинг энг яхши ишланмалари билан танишиш хамда соха мутахас- сисларининг малакасини ошириш оркали ривожланишга ёрдам бе- ради.
– Тукимачилик соцасининг кай- си касб-цунар таълими муассаса- ларида дуал таълим буйича ишлар олиб борилмокда ва цозир унинг самарадорлиги цакида гапириш мумкинми?
– Тукимачилик компаниялари билан хамкорликда Хужайли хунар техника билим юрти, K1урFонтепадаги 1-сонли хунар-техника билим юрти, Мартилондаги 2-сонли хунар-тех- ника билим юрти, Хива сервис коллежи, Жомбой туманидаги 2-сонли хунар-техника билим юрти каби ту- кимачилик касблари укитиладиган 15 жойда дуал таълим жорий этил- ган, улар ушбу тизим жорий этилган- дан сунг бир йил утиб уз ижобий натижасини курсатмокда.
– Тукимачилик саноатида касб- цунар таълими муассасаларининг шартнома/контрактлари кайси корхона ва ташкилотлар билан тузилмокда? Дуал таълим тизи- мидаги цамкорлик муносабатлари цакида сузласангиз.
– Германияда дуал таълим тизими бир катор хамкорлик ташаббуслари- га асосланади:
- макродаражада корхона, компания ходимлари ва давлат касб- хунар таълимига инвестициялар ха- ражати ва фойдасини таксимлайди;
- худудлар, тармок бирлашма- лари ва касаба уюшмалари мезо-да- ражасида урта касб-хунар таълими сифатини назорат килиш буйича давлат вазифалари савдо-саноат ва бизнес-ассоциацияларига утказила- ди;
- микродаражада куш таълим фирмаларни касбий стандартлар ва тегишли тайёрлаш буйича таълим органлари билан мувофиклашти- ришни таъминлайди.
Ўзбекистонда дуал таълим шак- лида кадрлар тайёрлаш буйича бизнес-компаниялар ва касб-хунар таъ- лими муассасалари уртасида хамкор- ликнинг муваффакиятли намуналари мавжуд. Корхоналар вакилларининг фикрича, ушбу тизим хам талабалар- нинг малакаси ва касб махоратини, хам мехнатни ташкил этиш самара- дорлигини оширади. Бундайлар ка- торига Наманган вилоятидаги «TEKSTIL LIBOS», «ART SOFT TEXTILE», «NAMANGAN TO‘QIMACHI», Андижон вилоятидаги «Khantex», «NIL GRANIT», «MILANA TEXTILE», Фартона вилояти- даги «INDORAMA KOKAND TEXTILE», «A.AKBARALI», «NARIMTEKS», Хоразм вилоятидаги «Khorezmtex», «Kobotex»
каби корхоналарни киритиш мумкин.
– Албатта, дуал таълимнинг яккол афзалликлари цакида гапи- ришга цали эрта, унинг самара- дорлигига ишонч цосил килиш учун вакт керак. Ўзбекистон таълим тизимини дуал укитиш доирасида кандай тасаввур этасиз?
– Анъанавий таълимдан дуал таълимнинг фарки нимада, келинг, буни аниклашга харакат килайлик:
Анъанавий таълимнинг асосий муаммоси – бу битирувчиларнинг паст рақобатбардошлиги, таълим натижалари ва иш берувчиларнинг та- лаблари уртасидаги номувофиклиҚ муассаса битирувчилари ишга жой- лашишда кийинчиликларга дуч ке- лишади, шунинг учун иш берувчилар билан узаро муносабатларнинг янги механизми зарур, бу зарур кушимча компетенцияларни аниклаш, мехнат бозорини хисобга олган холда ушбу компетенцияларни шакллантириш имконини беради.
Дуал тизим, унга алокадор барча томонлар – корхоналар, ишчилар, давлат манфаатларига жавоб беради. Корхона учун бу ходимларни «буюртма бериш» учун укитиш, улар- нинг барча талабларига максимал даражада мувофиклигини таъмин- лаш, ходимларни топиш ва танлаш, уларни кайта тайёрлаш ва мослашти- риш харажатларини тежаш имкония- тидир. Ёшлар учун дуал таълим эрта мустакил булиш ва катта хаётга мос- лашиш учун ажойиб имкониятдир. Унинг доирасида таълим даражаси доимий равишда ошиб бормокда. Уз навбатида, бу ёндашув талабаларни нафакат куз-куз килишга, балки ур- ганишга, билим олишга ундайди.
Хулоса килиб айтиш мумкинки, дуал таълим тизими укишни тамом- лагандан сунг нафакат маълум бир иктисодиёт сохасида мутахассис дипломига эга булган, балки дуал таълим утказилган ташкилот ёки кор- хонанинг хусусиятларини хисобга олган холда хар кандай касбий ва- зифаларни мустакил хал эта олади- ган кадрларни тайёрлаш имконини беради.
Бундай мутахассисларнинг кад- рини оддий битирувчилар билан таққослаб бўлмайди ва айнан уларнинг номзоди кадрлар захирасига киритилади ва улардан ўрта хамда катта менежерлар етиштирилади.



